Kelimelerin Ötesinde: Anlamın Ortak Zemininde Bir Karşılaşma Alanı Olarak Çeviri

Bu içsel dönüşüm, şiirde bir arınma anı olarak sunulur fakat lanet tamamen ortadan kalkmaz. Mariner, hikâyesini anlatmaya mahkûmdur. Csontváry’nin figürünün dua eder gibi duran elleri de benzer bir yarı-çözülmeyi ima eder. Ne şiirde ne tabloda mutlak bir kurtuluş vardır, yalnızca anlamın taşınmasına devam eden bir yük. Tam da bu noktada göstergelerarası çeviri sorusu daha da derinleşir: Her şey çevrilebilir mi? Bir şiir, bir resme dönüşebilir mi yoksa burada tanık olduğumuz şey, çeviriden çok ortak bir duygunun farklı göstergelerde yankılanması mıdır? Yoksa çevirinin kendisi tam olarak bu mudur? Çeviribilimin uzun süredir tartıştığı bu soru, dili merkeze alan yaklaşımların ötesine geçmeyi gerektirir. Çünkü anlam, her zaman sözcüklerde sabitlenen bir içerik değildir. Çoğu zaman deneyimle, hafızayla ve duygulanımla birlikte hareket eder. Bu nedenle göstergelerarası bir karşılaşmada mesele, bir metnin başka bir ortama birebir aktarılıp aktarılmadığı değil, hangi anlam katmanlarının korunabildiği, hangilerininse dönüştüğüdür. Eğer çeviriyi yalnızca dilsel bir aktarım olarak değil de bir bağlamdaki anlamın başka bir bağlamdaki temsili olarak düşünürsek, Csontváry’nin tablosunun Coleridge’in şiirinin bir “yeniden temsili” olduğunu söyleyebiliriz. Burada, bir kaynaktan hedefe yönelen bilinçli bir aktarımdan çok; suç, pişmanlık, yalnızlık ve kefaret gibi temel duyguların farklı gösterge sistemlerinde yeniden örgütlenmesi söz konusudur. Şiirde sözcüklerle, ritimle ve tekrarlarla kurulan bu duygusal yapı; tabloda bakış, beden duruşu ve arka planın ışık–karanlık karşıtlığıyla yeniden biçimlenir. Bu durum, çeviribilimde sıkça vurgulanan mutlak eşdeğerliğin imkânsızlığına rağmen anlamın tamamen kaybolmadığını, aksine başka bir biçimde varlığını sürdürebildiğini gösterir. Bu noktada önemli olan çevirinin sonucundan ziyade etkisidir. Ancient Mariner’ın bakışı Wedding-guest’i nasıl anlatıya mecbur bırakıyorsa, Old Fisherman’ın bakışı da izleyiciyi benzer bir tanıklık konumuna iter. Anlam, sabit bir içerik olarak değerlendirilemez, karşılaşma anında üretilen bir deneyim olarak ortaya çıkar. Dolayısıyla bu iki eser arasındaki ilişkiyi, birinin diğerinin yerine geçmesi olarak ele almaktansa, aynı duygulanım alanında birbirine temas eden iki ayrı ifade biçimi olarak düşünmek daha açıklayıcıdır. İnsanlığın duyguları ortaktır. Bu duyguların yoğunluğu, yönü ve ifadesi bireyden bireye değişse de temel yankı alanı büyük ölçüde aynıdır. Suç, pişmanlık ya da yalnızlık, her kültürde ve her dönemde farklı adlar alabilir ancak bu duyguların bedende ve bilinçte bıraktığı izler benzeşir. Bu ortaklık sürdükçe, anlam farklı biçimlerde de olsa taşınabilir ve tanınabilir kalır. Ve bu nedenle, küçük bir şehrin ara sokağında aceleyle yürürken bir bakışta, kalabalık bir caddede yanımızdan geçen bir yüzde, bir şiirin dizelerinde, bir müziğin melodisinde, bir tuvaldeki fırça darbelerinde hatta bazen de aynada Ancient Mariner’la göz göze gelmek sıra dışı değildir. Aksine, bu karşılaşmalar, anlamın kültürler ve göstergeler arasında dolaşımda olduğunun en somut kanıtıdır. Çünkü sanat, insanın kendi deneyimini başkasına aktarırken kullandığı en eski çeviri biçimlerinden biridir. Bu çeviri, sözcükler arasında değil; deneyimler, duygular ve tanıklıklar arasında gerçekleşir. Tam da bu nedenle, sanat yoluyla kurulan her karşılaşma, insan olmanın ortak zemininde gerçekleşen bir anlaşılma imkânı sunar.