Sözlerin Büyüsü: Harry Potter’dan Örnekler

Filmler ve çeviriler artık hayatımızın ayrılmaz bir parçası hâline geldi. Çeviri dersleri alan biri olarak bir filmi izlerken artık sadece hikâyeye değil, çevirinin kendisine de dikkat ediyorum. Acaba bir film çevirisinin başarısı repliklerin hedef dile birebir aktarılmasıyla mı ölçülür, yoksa kaynak metindeki etkinin hedef dilde yeniden yaratılabilmesiyle mi?

Bana göre bir film çevirisinin başarılı olup olmadığını, kelimelerin birebir çevrilip çevrilmediğine bakarak anlamak zor. Asıl önemli olan, filmin izleyicisine ne hissettirdiği. Eğer bir sahnede gülebiliyor, üzülebiliyor ya da gerilebiliyorsam o çeviri amacına ulaşmış demektir. Bu yüzden benim için önemli olan, repliklerdeki kelimelerin hedef dile aynen aktarılması değil; bu repliklerin hedef dilde doğal, akıcı ve izleyiciyi sahnenin içine çekebilecek şekilde sunulması.

Film çevirisinde en önemli şey, sahnenin duygusunu ve etkisini izleyiciye geçirebilmektir. Bu noktada çevirmenin yaptığı tercihler oldukça belirleyici olabiliyor. Bana göre çevirmen, birebir çeviriye sıkı sıkıya bağlı kalmak yerine sahnenin anlamını ve yarattığı atmosferini de hesaba kattığında, çeviri çok daha etkili oluyor. Harry Potter film serisi, bu durumu anlatmak için iyi bir örnek oluşturuyor. Serinin Türkçe çevirileri genel olarak günlük dile yakın, akıcı ve izleyicinin rahatlıkla takip edebileceği bir yapıya sahip gibi görünüyor. Bu sayede izleyici filmi izlerken çeviriye takılmadan hikâyenin içine daha kolay girebiliyor. Bu yönüyle Harry Potter serisinin Türkçe çevirileri, benim gözümde “başarılı” bir film çevirisinin nasıl olabileceğine dair fikir veren yapımlardan biri.

Fantastik filmlerde sık sık hedef dilde birebir karşılığı olmayan terimlerle karşılaşıyoruz. Bu terimleri çevirmek, çoğu zaman sadece kelimeleri aktarmaktan ibaret değil. Aksine, hedef dilin kültürel ve dilsel yapısına uyabilecek yeni bir ifade bulmayı ya da yaratmayı gerektiriyor. Bununla birlikte, orijinal dilde uzun olan repliklerin alt yazı çevirisinde birebir korunması her zaman mümkün değildir. İzleyicinin alt yazıyı okuyup anlamlandırabilmesi için sürenin oldukça sınırlı olması, çevirmeni farklı tercihler yapmaya iter. Bu yüzden repliklerin, duygusu kaybolmadan daha kısa ve net hâle getirilmesi gerekiyor. Tam da bu noktada çevirmenin yaratıcı yönü öne çıkmaktadır. Bana göre çevirmen, hedef dilde en anlaşılır ve kısa ifadeyi seçerken aynı zamanda sahnenin duygusunu da korumayı hedefler. Bu sayede izleyici, sahneyi izlerken o anı gerçekten “yaşıyormuş” gibi hissedebiliyor. Harry Potter film serisi, alt yazı çevirilerinde çevirmenin yaptığı yaratıcı tercihleri net bir şekilde fark edebildiğim serilerden biri.

Seride geçen büyü terimleri ve bazı sahnelerde kullanılan ifadeler, kelime kelime çevrilmek yerine Türkçede benzer bir duygu ve anlam yaratacak şekilde yeniden düzenlenmiştir. Bence bu tercih, alt yazı metinlerinin daha akıcı olmasını ve izleyicinin anlatılmak isteneni daha kolay kavramasını sağlıyor. Böylece izleyici repliği çözmeye çalışmak yerine sahnenin içine daha rahat girebiliyor. Aynı zamanda sahnenin havasının ve duygusunun da korunduğunu düşünüyorum. Film boyunca orijinal dili duyup alt yazıyı okurken beni rahatsız eden ya da sahneden koparan bir ifadeye denk gelmedim. Bu yüzden çevirinin oldukça akıcı ve doğal bir şekilde yapıldığını düşünüyorum. Şimdi buna sahnelerden aldığım örneklerle devam edeceğim.

Harry Potter and the Prisoner of Azkaban filminde Dumbledore’un söylediği “Happiness can be found even in the darkest of times, if one only remembers to turn on the light” repliği bir örnek olarak verilebilir. Bu replik Türkçeye “Mutluluk, en karanlık zamanlarda bile bulunabilir; yeter ki ışığı yakmayı unutmayın” şeklinde çevrilmiş. Eğer bu cümle birebir çevrilseydi, “Mutluluk, en karanlık zamanlarda bile bulunabilir, eğer insan yalnızca ışığı açmayı hatırlarsa” şeklinde bir yapı ortaya çıkardı. Ancak bu tür bir çeviri Türkçede doğal bir konuşma hissi vermiyor. Bunun hem cümle yapısının günlük Türkçeye çok uymamasından hem de alt yazılarda izleyicinin metni kısa sürede okumak zorunda kalmasından kaynaklandığını düşünüyorum. Bu yüzden bu replikte birebir çeviri, akıcı bir yapı sunmadığı gibi konuşma diline de yakın gelmiyor. Filmde tercih edilen çeviri ise hem daha rahat okunuyor hem de sahnenin duygusunu, anlamını kaybettirmeden yansıtıyor. Böylece izleyici zorlanmadan alt yazıyı takip edebiliyor ve sahneden kopmuyor. Hedef dilde farklı bir yapı tercih edilse bile aynı etkinin yaratılabildiğini düşünüyorum.