Kayıp mı, Kazanç Mı? Bir Çeviri Stratejisi Olarak Mizahı Yeniden Kurgulamak: Charles Dickens’tan Bay Minns ve Kuzeni Örneği

Öyküde, çocuk karakter Alick ile kendini beğenmiş bir aile dostu arasında geçen ve tamamen İngilizce fonetiğine dayalı bir kelime oyunu yer alıyor. Orijinal metinde diyalog şu şekildedir:

““Alick, what part of speech is be?”
“A verb.”
“That’s a good boy,” said Mrs. Bagshaw, with all a mother’s pride. “Now, you know what a verb is?”
“A verb is a word which signifies to be, to do, or to suffer; as, I am—I rule—I am ruled. Give me an apple, Ma.”
“I’ll give you an apple,” replied the story-teller, who was clearly one of those bores who are commonly called friends of the family, “if you'll tell me what is the meaning of, be.”
“Be?” said the prodigy, after a little hesitation—an insect that gathers honey.”
“No, dear,” frowned Mrs. B., — “B double E is the substantive.”” (Dickens, 1833, s. 622).

Buradaki mizah, İngilizcedeki “be” ve “bee” kelimelerinin sesteşliğine dayanıyor. Çevirmen olarak burada bir yol ayrımındaydım: Ya kelimelere sadık kalıp “olmak” ve “arı” sözcüklerini kullanacak ve espriyi dipnotla ya da ek bilgilerle açıklayarak metnin akıcılığına zarar verecektim ya da Dickens’ın yaratmak istediği “yanlış anlaşılma mizahını” Türkçede koruyacak yeni bir kelime oyunu üretecektim.

Çevirimde sahneyi şu şekilde yeniden kurguladım:

““Alick, ‘at’ ne tür bir kelimedir?” diye sordu.
“Fiildir.”
Bayan Bagshaw, tüm annelik gururuyla, “Aferin akıllı oğluma. Peki fiilin ne olduğunu biliyor musun?” diye sordu.
“Fiil; olmak, yapmak, ya da acı çekmek anlamına gelen bir kelimedir; tıpkı yönetiyorum, yönettim, yöneteceğim gibi. Bana bir elma versene anne.”
Açıkça ‘aile dostu’ olarak adlandırılan o sıkıcı tiplerden biri, “Bana ‘At’ın ne olduğunu söylersen sana bir elma vereceğim.” diye yanıtladı.
“At mı?” Biraz tereddüt ettikten sonra, “Çok asil bir hayvandır.” dedi dahi.
“Hayır canım.” diye kaşlarını çattı Bayan B., “Fiil olan ‘Atmak’ halinden bahsediyor.”” (Dickens, 1833/2025, s. 29).

Bu müdahalem ile kaynak metindeki “böcek” imgesi kaybolup yerine “hayvan” imgesi gelse de sahnenin özü korunmuş oldu. Orijinal parçada olduğu gibi çocuk kendisine sorulan dil bilgisi terimini, somut bir varlık olarak algıladı ve yetişkinler buna güldü.

Diğer yandan, çocuğun fiil tanımını yaparken verdiği örnekleri de hedef dilin doğasına uygun şekilde yeniden kurguladım. Orijinal metinde “I am—I rule—I am ruled” şeklinde edilgen yapı da içeren dizilimi, Türk okurun zihnindeki fiil çekimi şablonuna daha uygun olan “Yönetiyorum, yönettim, yöneteceğim” şeklinde yerelleştirdim. Bu tercih, çocuğun ‘ezberci okul çocuğu’ karakterini pekiştirirken, diyalogdaki öğretici tonu koruyarak okuru asıl kelime oyununa hazırlamış oldu.

Sonuç olarak Bay Minns ve Kuzeni adlı kısa öykünün çevirisi, edebi çevirinin bazen sözcüklerden vazgeçip anlama ve duyguya sadık kalmayı gerektirdiğini gösteren kıymetli bir deneyim oldu benim için. “Arı” uçup gitmiş olabilir, ama yerine gelen “At”, Dickens’ın mizahını Türk okura aktarmaya devam edecek.