Edebi Çeviri ve Teknoloji İlişkisi

Bilindiği üzere günümüzde teknoloji her alana dahil olmaya başlamıştır. Edebî çeviri uzun yıllar boyunca teknoloji ve yapayzekâ temelli çeviri modelleriyle mesafeli bir ilişki içinde olsa da bu durumun giderek değiştiği görülmektedir. Makine çevirilerinin edebî alanda kullanılmasına yönelik yapılan incelemelerde; ilk aşamada, çeviri sürecine destek olmak amacıyla geliştirilen bilgisayar destekli çeviri araçlarının, ardından otomatik çeviri sistemlerinin ve günümüzde ise yapayzekâ temelli modellerin çeviri süreçlerine katkısının önemli bir araştırma konusu haline geldiği anlaşılmaktadır.

Bu alanda yapılan araştırmalar; yapay zekâ temelli çeviri modellerinde, kültürel ögelerin aktarımı, dilsel problemlerin çözümü, insan-yapay zekâ iş birliğine dayalı çeviri süreçleri ve şiirsel üslubun korunması gibi alanlarda yoğunlaşmaktadır.

Her ne kadar bu alanda henüz kesin sonuçlara ulaşılmamış olsa da edebî metinlerin çeviri süreçlerinde teknoloji kullanımı, artık geçerli bir seçenek olarak değerlendirilebilmektedir. The Atlantic dergisinde yayımlanan bir makalede, edebî çeviride yapay zekânın kullanılabilirliği değerlendirilmiş ve makine çevirisi kalitesindeki artışla birlikte yayınevlerinin iş akışlarında teknoloji odaklı bazı değişiklikler olduğu belirtilmiştir. İşverenler, bu süreci daha verimli hale getirebilmek, daha fazla dilde çeviriyi mümkün kılabilmek ve zamandan tasarruf sağlamak adına edebî çeviri sürecine teknolojiyi dahil etmeye başlamışlardır.


Öte yandan güncel yapay zekâ sistemleri, belirli alanlarda hâlâ gelişim ihtiyacı göstermekle birlikte, önceki modellere oranla deyimler, mecazlar ve söz oyunları gibi çevirisi zor olan unsurlarda önemli ilerlemeler göstermektedir. Ancak teknoloji, çeviri sürecine dahil olsa da insan çevirmenin rolünü geri plana atmak mümkün görünmemektedir. Yapılan çalışmalardan da yola çıkarak insan çevirmenin öneminin yadsınamaz bir gerçek olduğu savunulabilir.

Örneğin, insan-yapay zekâ etkileşimini ele alan bir çalışmada (Castilho & Resende, 2022) iki farklı edebî metin karşılaştırılmıştır. Bunlardan ilki Alice Harikalar Diyarında diğeri ise Trendeki Kız adlı metinlerdir. Alice Harikalar Diyarında metni yoğun dilsel söz oyunları ve mecazi ifadeler içerirken, Trendeki Kız ise daha eylem odaklı ve sade bir anlatıma sahiptir. Araştırma sonucunda, makine çevirisinin eylem odaklı metinde daha başarılı bir tutum sergilediği görülmüştür. Bunun yanı sıra, yoğun mecazi anlatım içeren metnin iyileştirilmesinde insan çevirmenin rolü belirleyici olmuş ve çeviri sonrası düzeltmenin önemi bir kez daha gözler önüne serilmiştir.

Sonuç olarak, genel bir değerlendirme yapıldığında çevirmenlerin kısıtlı süre içerisinde çalışmalarını tamamlama baskısı, kültürel ögeleri anlamadaki zorlukları ve araştırma süreçlerinde karşılaşılan engeller nedeniyle metinlerindeki çeviri kalitesinde zaman zaman problemler yaşandığı görülmektedir. Bu nedenlerden ötürü teknolojinin, insan çevirmenlerin edebî çeviri süreçlerindeki yüklerini hafifletmek ve çalışmalarını kolaylaştırmak adına önemli bir destek aracı olabileceği söylenebilir. Teknolojinin bu zorlu ve karmaşık sürece dahil edilmesi, günden güne kaçınılmaz bir gerçek haline gelmektedir.