Kelimelerin Ötesinde: Cansu Franko ile Çeviri Sektörüne Dair

Kelimelerin Ötesinde: Cansu Franko ile Çeviri Sektörüne Dair
Cansu Franko ile gerçekleştirdiğimiz bu samimi röportaj, bizlere çeviri sektörünün ne kadar dinamik ve çok yönlü bir alan olduğunu bir kez daha hatırlattı. Bir çevirmenin sadece ikinci bir dil bilen kişi değil, duyguları da okuyan ve aktarabilen kişi olduğunu; teknolojiyi mesleği için bir tehdit olarak algılayan kişi değil, aksine human-in-the-loop yaklaşımını benimseyerek yapay zekâyı da iş akış sürecine dahil eden bir uzman olduğunu anladık. Neticede günümüz koşullarında ön plana çıkanların, insanın eleştirel denetim becerisini yapay zekânın hızıyla birleştirebilen çevirmenler olduğu sonucuna vardık.

Sözlü çeviri özelinde ise çevirmenin dil bilgisine ve alan terminolojisine hâkim olmasının da ötesinde anlık kararlar verebilme ve etkili çözümler üretebilme becerilerinin de gerekliliğini vurguladık.

Süreç boyunca bizlerle paylaştığı değerli görüşleri için Cansu Franko’ya içtenlikle teşekkür eder, röportajımızın siz kıymetli okurlarımıza faydalı olmasını temenni ederiz.

1. Öncelikle bizi kırmayıp röportaj teklifimizi kabul ettiğiniz için teşekkür ederiz. Kısaca kendinizden, akademik geçmişinizden ve çevirmenlik yolculuğunuzdan bahseder misiniz?

Merhaba. İsmim Cansu Franko. 18 yıldır çevirmenlik yapıyorum; İngilizce-İspanyolca-Türkçe yeminli çevirmenim ve eğitim uzmanıyım. 2012 yılında İstanbul Üniversitesi Amerikan Kültürü ve Edebiyatı bölümünden pedagojik formasyon belgemi de alarak mezun oldum. Akabinde Kadir Has Üniversitesi’nde Sinema Televizyon yüksek lisansı yaptım. Sonrasında tekrar İstanbul Üniversitesi’ne dönüp Executive MBA yüksek lisansımı tamamladım. Mesleğimize üniversitenin ilk yılında adım attım; o günden beri hiç bırakmadım ve 2019 yılında kendi çeviri şirketimi kurdum.

2. Hem yazılı hem sözlü çeviri yapıyorsunuz. Bu iki alanın farklı dinamiklerini ve karşılaştığınız zorlukları nasıl değerlendiriyorsunuz?

Yazılı ve sözlü çevirinin, belirttiğiniz gibi, çok farklı dinamikleri var ancak ortak buluştukları nokta “iletişim”. Başarılı bir çevirmen olmak için önce “yüksek iletişim kabiliyetlerine sahip olmak” gerektiğine inanıyorum. Bunun dışında, yazılı çevirinin getirdiği oturarak, sabit kaynaklarla ve kendi kontrolün altında çalışma dinamikleri, sözlü çeviride yerini daha fiziksel bir işe bırakıyor. İşin içine nefes ve beden kontrolü, hitabet, esneklik ve anlık çözüm üretebilme gibi beceriler giriyor. Benim için iki alanı birbirinden ayırmak ya da birine ağırlık vermek çok zor; çünkü kariyerimin başından beri ikisini eş zamanlı olarak yürütüyorum. Ama sözlü çevirinin beni daha dinç olmaya, yazılı çevirinin ise daha dingin ve odaklı kalmaya yönelttiğini söyleyebilirim.

3. Sözlü çeviri yaparken anlık karar vermeniz gerektiğinde nasıl bir yol izliyorsunuz? Sözlü çeviri öncesinde kendinizi nasıl hazırlıyorsunuz? (Konu araştırması, terminoloji vb.)

Anlık karar alabilme ve çözüm üretebilme becerileri, biraz da hayatımızın genelinde ihtiyaç duyduğumuz beceriler. Ben günlük hayatımda da çok spontane şekilde yönünü değiştirebilen, “olmuyor” diye düşündüğüm noktada ısrarcı olmadan direksiyonunu çevirebilen bir insanım. Sözlü çeviride de bu esnekliği gösterebilmek çok önemli çünkü çeviri anında karar almak için sizi destekleyen kaynaklara ya da dökümanlara sahip olamıyorsunuz. Çok zorlandığım anlarda önceliğimi iletişimin sağlıklı kurulmasına ve verilerin eksiksiz aktarılmasına yöneltiyorum. İşin püf noktası, cümleyi olduğu gibi değil; konuşma sırasında kullanılan tüm verileri eksiksiz şekilde not alarak en anlaşılır şekilde aktarmak. Bu şekilde iletişimde herhangi bir aksamanın önüne geçilebiliyor. Ancak elbette, işin temelini ön hazırlık oluşturuyor. Sözlü çeviriden önce mutlaka konuşmacıları araştırırım ve önceki konuşmalarını dinlerim. Hatta mümkünse sunumların bir kopyasını alırım ve terminoloji hazırlığı yaparım; tüm notlarımı da yanımda getiririm. Sakin kalabilmek, çeviri yapılacak ortama erken gelmek, teknik kontrolleri yapmak, kabin ortamıysa kabin arkadaşıyla tanışmak ve sağlıklı bir iletişim başlangıcı yapmak da bir o kadar önemli. Çeviriye hazırlığı çeviriden önce değil, hayatımızın genelinde yapıyoruz aslında. Örneğin sakin kalmak, sadece çeviri anında değil, günlük hayatımızda da olmalı. Esneklik, problem çözme, analitik düşünme de keza aynı şekilde.

4. Çeviri esnasında üslup ya da kültür farklılıkları nedeniyle sizi en çok zorlayan veya şaşırtan örneklerden birini paylaşabilir misiniz?

Çok uzun yıllar Uzak Doğulularla çalıştım. İlk çalışmaya başladığımda henüz 22 yaşındaydım. Beden dillerimizin ne kadar farklı olduğunu bilmiyordum ve o zamanlar henüz beden dilini kontrol etmenin öneminin de farkında değildim. Konuşmayı desteklemek için yaptığım jest ve mimiklerin anlamı ne kadar değiştirdiğini ve aslında kafa sallamak gibi bizim kültürümüzde çok anlaşılır olan hareketlerin, onların kültüründe büyük yanlış anlaşılmalara sebebiyet verdiğini öğrendiğimde hem şaşırmış hem de mahcup olmuştum. O günden sonra beden dili konusunda daha farkındalıklı hareket etmeye başladım.

5. Çevirisini yaptığınız metinde tekrarlayan cümleler veya içerik–üslup uyumsuzlukları gibi sorunlar olduğunda, müşterinizle nasıl bir süreç yürütüyorsunuz? Sizce bir çevirmenin bu tür durumlara yaklaşımı nasıl olmalı?

Metnin çevirisine başlamadan önce baştan sona okunmasının önemi tam olarak bu noktada ortaya çıkıyor. Eğer kaynak metinde bu tür yapısal sorunlar varsa, çeviriye başlamadan önce müşterime detaylı bir analiz sunarak sorunların nerelerde olduğunu ve neden kaynaklandığını açıklarım. Sonrasında ise müşterimden gelen yönlendirme doğrultusunda hareket ederim. Bazı yapısal sorunlar, “sorun” olsa da bir amaca hizmet etmek için bulunuyor olabilir. Bu nedenle müşterinin yönlendirmesi son derece önemli.

6. Çeviri yaparken kültürel ögeleri aktarmada nasıl bir strateji izliyorsunuz? Metne sadık kalmak ve hedef kitleyi gözeterek yerelleştirmek arasında nasıl bir denge kuruyorsunuz?

Bu noktada yine “kaynağın amacı” devreye giriyor. Örneğin oyunlar ve film-dizi çevirilerinde her zaman yerelleştirmenin öneminin altını çizsek de bazen içerik sahibinin amacı, hedef kültürden çok içerik dünyasının kültürüne sadık kalmak olabiliyor. Bu nedenle yerelleştirmenin de bir sınırı var. Bu noktada yine müşteriyle iletişim hâlinde olmak önemli. Eğer yerelleştirmenin sınırları çizildiyse ve tam bir kültürel adaptasyon isteniyorsa, o zaman metnin diğer ögelerine sadık kalıp kültürel ögeleriyle ilgili ciddi bir araştırma yapmak gerekiyor. Ben yerelleştirmenin çeviriden çok, son okuma sürecinde yapıldığına inanıyorum. Bu nedenle asıl denge, tüm çeviri bittikten sonra yapılan son okumada metnin kulağa nasıl geldiğini değerlendirirken kuruluyor. Metnin çeviri kokmaması, yerelleştirmeden bağımsız olarak her çeviri projesinde çok önemli. Ama bir yerelleştirme projesinde daha da önemli. Okuyucu, metnin ana dilinde yazıldığını düşünmeli. Bunu sağlamak için de son okuma aşamasında her paragrafı tek tek kültürel bir bakış açısıyla ele alıp, yararlanılan kullanımların yerel kaynaklardaki kullanım örneklerine bakmak gerekiyor.

7. Çeviri yaparken iş akışınıza yapay zekâ destekli araçları nasıl entegre ediyorsunuz? Yapay zekâ ve insanın iş birliği hakkında ne düşünüyorsunuz?

Geleceğin çeviri modelinin makine + insan olduğu konusunda artık tüm çevirmenlerin hemfikir olması gerektiğine inanıyorum. Teknolojiden uzak kalmak, bizi yavaşlatmaktan ve asıl insani yeteneklerimizi parlatmamızı engellemekten başka bir amaca hizmet etmeyecektir. Bu sistemlerin benim iş akışlarımdaki en önemli faydası, araştırma süreçlerimde artık Google arama sonuçlarının 60. sayfasına gelip hâlâ bulamadığım bilgilerin kaynaklarını tek komutla alabiliyor olmak. J Tabii, bu noktada aldığımız her bilginin kaynağını sorgulamak ve o kaynağı bizzat ziyaret edip bilgiyi teyit etmek çok önemli. Yapay zekâ sayesinde artık insan uzmanlığına gerek duyulmayan, günlük, basit ve risksiz metinlerin çevirisi rahatlıkla yapılabiliyor. Bu da bizler için asıl yeteneklerimizi gösterebileceğimiz inanılmaz bir fırsat anlamına geliyor. Bu nedenle yapay zekâ sayesinde insan çevirmenlerin değerinin her geçen gün daha iyi anlaşılacağı kanısındayım.

8. Çevirmenlik Okulu’nu kurmanızın arkasındaki hikâyeyi ve bu süreçte sizi harekete geçiren motivasyonu paylaşır mısınız?

Daha önce belirttiğim gibi 18 yıldır çevirmenlik yapıyorum. Sektörde giderilmesi gereken birçok eksiklik olduğunun, değiştirilmesi gereken çok sayıda nokta bulunduğunun farkındayım. Çeviri büromu kurarken de motivasyonum buydu. Ancak fark ettim ki bir şeyler değişecekse bunu gençler başaracak. Bu noktada da eğitimin gücünü arkama alıp, sektöre girmek için çok heyecanlı olan, teknolojinin ve bilginin içine doğmuş, hayali ve tutkusu “iyi çevirmen olmak” olan gençlere kendi seslerini bulabilecekleri ve duyurabilecekleri bir alan açmak istedim. Çevirmenlik Okulu, bizim bu alan için kurmuş olduğumuz web sayfamız. Hem eğitimlerimizde hem seminerlerimizde hem de birebir olarak öğrencilerimizle olan paylaşımlarımızı çok kıymetli buluyorum. Yola “birlikte öğrenelim, birlikte keşfedelim” diye çıktık ve ben de öğrencilerimizden çok şey öğreniyor olduğumu belirtmeliyim.

9. Deneyimlerinize dayanarak mesleğe yeni başlayacak ya da başlayan çevirmenlere nasıl tavsiyelerde bulunursunuz?

Öncelikle, çevirmenler olarak kendi sesinizi bulmanızın çok kıymetli olduğunu belirtmeliyim. Onun dışında, mesleğimizin ulaştığı noktada artık bir alanda uzmanlaşmak ve derinleşmek çok önemli. Bu nedenle yolun başında bu alanı belirlemek, derinleşmeye başlamak, terminoloji çalışmaları yapmak ve alanda olup bitenlerle ilgili güncel kalmaya çalışmak gerekiyor. Sektörde, özellikle yapay zekâdaki gelişmelerle birlikte, olumsuz çok sayıda konuşma olduğunun farkındayım. Ancak gerçek hayatta teknolojinin gelişmesi bizi olumsuz etkilemiyor; tam tersi kendimizi daha da ileriye taşıma fırsatı veriyor. Çevirmenlik, hiçbir günü yeni bir şey öğrenmeden kapatmamamız gereken bir meslek. Bu nedenle çok okumalı, çok yazmalı ve çok öğrenmeliyiz. Herkese kocaman sevgilerimle.