Dijital Dil ve Meme Dili
Çeviri üzerine tartışmalar ağırlıklı olarak edebî metinler, teknik içerikler, alt yazı ve dublaj gibi konular üzerine yoğunlaşırken günümüzde yeni, farklı ve hızlı metin türleri ile ortaya çıkan bir gerçeklik söz konusu: Dijital Dil ve Meme Dili.
Bir mizah öğesinin, jargonun veya anlık bir internet akımının başka bir dile aynı hızda ve etkiyle aktarılması neredeyse imkânsız. Çünkü meme’ler sadece kelimelerden ibaret değil; görsel, popülerlik, kültürel referanslar ve bağlamlar gibi birçok katmanı barındırıyor. Bu çok boyutlu dijital metinlerin mutlak bir eşdeğerlik içinde çevrilemezliği bir eksiklik değil; tam tersine, geek topluluklarının kendi dillerini yaratması ile sonuçlanan bir zenginlik.
Bazı kelimeler o kadar hızlı bir şekilde kültürel kod haline geliyor ki çeviriye gerek kalmıyor. Örneğin Slay, NPC, sus, delulu, sigma, vibe, cringe gibi kelimeleri büyükbabama anlatmak çok zor olacaktır fakat artık günlük hayatta hep duyduğumuz sözcükler bunlar.
Cringe: “utanılacak durum” anlamına geliyor. Ama Türkçe karşılığı cringe kelimesinin hissettirdiği o yoğun, iç gıcıklayıcı duyguyu tam ifade edemediği için kelimeyi olduğu gibi kullanıyoruz.
NPC: Video oyun terimi olan "Non-Player Character" (Oyuncu Olmayan Karakter), kopyala yapıştır tepkiler veren, düz, monoton insanları tanımlayan bir kelime.
Vibe: Bir ortamın, kişinin ya da durumun hissettirdiği enerji veya ruh hâli; yani bazen kelimelerle tarif edemediğimiz ama sezgisel olarak hissettiğimiz o hava.
Tabii, bu dijital dil her zaman yazılı olmuyor; bazen tek bir fotoğrafla en komik espriler ortaya çıkabiliyor ya da mesajlaşırken duruma uygun bir fotoğraf atabiliyoruz. Bu bazen komik bir videodan ya da bir filmden kesit de olabiliyor. Öyle ki şu an dünyada ortalama 200 milyon video içerik üreticisi var. Bu üreticilerin komik anları bile meme haline gelebiliyor. Her içeriğin Türkçesi olmadığı ya da bize hitap etmediği için bu meme’lere ayak uydurmamız, hepsini takip etmemiz, hatta çevirmemiz neredeyse imkânsız.
Çeviri açısından baktığımızda artık masamızda dijital dil ve meme dili gibi, çevirmenin sadece kelimeleri değil, aynı zamanda o metnin viral potansiyelini ve kültürel ağırlığını da aktarmasını gerektiren, çok katmanlı ve yeni metin türleri var. Peki meme’lerdeki çevrilemezlik karşısında hangi stratejiler geliştiriliyor? Bu stratejiler geek kültürünü nasıl şekillendiriyor?
Bu yeni dünyanın çevirmenleri, yani o hızlı akımları yakalayıp yerel referanslarla bağdaştıran yaratıcılarımız, aslında çağımızın en hızlı ve en görünmez çeviri eylemini gerçekleştiren, bizim mizah seviyesi yüksek insanlarımız. Kullanıcılar meme’lerin aslında uyarlandığından haberdar değil. Birileri orijinali görüyor, ya kültürümüzdeki bir öğe ile bağdaştırıp önümüze koyuyor ya da kendi dijital dilimize yenileri ekleniyor.
Fakat bu görünmez çevirmenlerimiz bu iki dilin çevirisine, daha doğrusu yerelleştirilmesine çok farklı bir açıdan yaklaşıyorlar. Mesela slay kelimesine uygun karşılığı verebilecek, Türk gençlerinin sürekli ağzında olacak olan bir karşılık bulmak yerine bu dijital dile ekstra kelimeler katıyorlar. “Onların” (yabancıların) hızla büyüyen dijital diline karşılık olarak biz de kendimize ait olan dijital dili hızlı bir şekilde büyütüyoruz. Böylece dijital dili çok hızlı tüketen gençlik, görünmez çevirmenlerin ürettiği yeni kelimelerle beraber kıtlık yaşamıyor.
Kendimi hep “Karen” meme’inin ne anlama geldiğini anlatırken buluyorum. Ne diyebilirim ki karşımdakine? Karen için “Ayşe Teyze” karşılığını kullanabilir miyim ki? Eğer bu ikisini bağdaştırırsam, mahalledeki tonton Ayşe Teyze ne düşünür? “Tonton Ayşe Teyze’nin nereden haberi olacak?” demeyin. Yarın öbür gün torunu Ayşe Teyze’nin yanında böyle bir kullanım gerçekleştirirse üzülmez mi teyzem?
Aslında dijital dünyada ortak bir dile sahip olsak, hatta tüm meme'ler İngilizce üretilse dahi, bütün dünyanın bu içerikleri aynı şekilde anlamlandırması mümkün değildir. Çünkü buradaki asıl engel dilin farklılığı değil; yaşanmışlıkların, kültürel kodların ve yaşam biçimlerinin ayrışmasıdır. En basit örneğiyle, Amerika'daki bir izleyici sandalyeden düşen birine kahkahalarla gülebilirken, aynı durum bizim kültürümüzde benzer bir komedi etkisi yaratmayabilir. Hatta bu durum sadece ülkeler arası değil, kendi ülkemiz içinde bile geçerlidir. Örneğin, Trabzon'da birinin “nabaysın” diyerek sohbete başlaması son derece olağan karşılanırken, İstanbullu biri aynı kelimeyi duyduğunda bunu mizahi bir öge olarak algılayıp gülebilir. Bu küçük yerel örneği küresel ölçeğe taşıdığımızda, dijital dil ve meme dili önündeki asıl bariyer netleşmektedir. Dolayısıyla her gördüğümüz meme’i çevirmek bizde hedeflenen etkiyi oluşturmayabilir; zira o meme’in dayandığı kültürel arka plana sahip olmayabiliriz.
Dijital dildeki kelimeleri veya meme’leri birebir çevirmenin yetersiz kalması yaşanmışlık farkından kaynaklanır. Ancak bu kültürel bariyer, dijital iletişimi durdurmuyor çünkü “görünmez çevirmenlerimiz” bu boşluğu ustaca dolduruyor. Onlar bize yabancı gelen küresel bir şakayı sadece Türkçeleştirmekle uğraşmıyorlar, bazen de dijital sözlüğümüzü genişleterek bu iletişim ağını canlı tutuyorlar. Kendi kültürel arka planımıza uygun özgün içerikler üreterek, her şeyi hızla tüketen gençliğin elindeki meme stoğunun ve dijital dilin tükenmesine engel oluyorlar. Böylece gençler, herhangi bir içerik kıtlığı veya “dijital dil açlığı” çekmeden, kendileri için sürekli yenilenen bu mizah dünyasında var olmaya devam ediyorlar.
Referanslar:
- https://tr.mashable.com/ne-demek/13458/cringe-ne-demek-anlami-nedir-ve-nasil okunur-sosyal-medyada-asiri-cringe-kelimesi-ne-icin-kullanilir
- https://www.tabbyofis.com/post/vibe-nedir-sosyal-medyada-anlami-ve kullanimi#:~:text=Vibe%20terimi%2C%20genellikle%20bir%20mekan%C4%B1n,veya %20ba%C5%9Fka%20bir%20duyguyu%20yans%C4%B1tabilir.
- https://inworld.ai/blog/what-is-an-npc-tracing-the-history-and-future-of-npc-meaning-in games-memes-and-tik-tok
- https://rooas.com.tr/dijital-icerik-ureticisi-nasil-olunur-7-adimda-basariya ulasin#:~:text=2023'te%20d%C3%BCnya%20genelinde%20200,tam%20zamanl%C4% B1%20gelir%20elde%20ediyor
Yapay Zekâ Kullanımı
- Dil kontrolü ve görsel üretimi
