Çeviride Görünmez Olan: İdeoloji

Çeviri eylemi tarih boyunca farklı diller arasında bilişsel ve kültürel iletişim ile etkileşimi mümkün kılan bir köprü görevi görmüştür. Bu eylem yalnızca sözcük düzeyinde değil, aynı zamanda anlam ve dünya görüşü düzeyinde de gerçekleşmektedir. André Lefevere (1992: 9) çeviriyi “en açık şekilde tanımlanabilen ve bir yazarı ya da eseri başka bir kültürde yansıtma gücüne sahip olduğu için en etkili yeniden yazma türü” olarak tanımlamaktadır. Bu tanım, çevirinin amacının salt bir “anlam taşıma” süreci olmadığını, aynı zamanda kaynak metnin erek dile göre yeniden biçimlendirilmesi olduğunu vurgular. Bu değişim aslında ideolojik farklılaşmanın bir sonucudur.

İdeoloji Nedir?
Teun A. Van Dijk (1998: 135) ideolojiyi “bir grubun üyeleri tarafından ortaklaşa paylaşılan, onların dünyayı nasıl algıladığını ve yorumladığını belirleyen bir inançlar sistemi” olarak tanımlamaktadır. Bu tanımdan yola çıkacak olursak içinde bulunduğumuz toplumun, konuştuğumuz dilin ve belki de yaşadığımız ülkenin olaylara karşı bakış açımızı etkilediğini ve ortak bir paydada topladığını söyleyebiliriz. Dünyada konuşulan dillerin sayısını da düşünecek olursak ideolojik çeşitlilik oldukça fazla. Çünkü dil, ideolojik bir varlıktır ve onu kullananlar da gizli ideolojilere sahiptir.

Peki kaynak metnin erek dile göre yeniden biçimlendirilmesi ne demek?
Bir eser (kitap, haber metni vs.) kaynak dilden erek dile çevrilirken şüphesiz bazı değişimler yaşar. Bu değişimler kimilerine göre normal kabul edilirken, kimileri ise bu değişimlerin birer kayıp olduğu görüşündedir. Peki her dilin farklı bir ideolojiye sahip olduğunu düşünürsek, bu değişimler birer kayıp mıdır yoksa kaçınılmaz bir son mudur?

Alev Bulut (2018), Basından Örneklerle Çeviride İdeoloji kitabında her sözün bir niyet içerdiğini ve söyleyen kişinin niyetine göre değerlendirildiğini söylemektedir. Dolayısıyla çeviri, yalnızca dilsel bir olgu değil, aynı zamanda ideolojik bir eylem olarak karşımıza çıkmaktadır; zira her çeviri, üretildiği ortamın ideolojik izlerini taşımaktadır. Yani diller arası kurulan bu köprü, sanıldığı gibi nötr değildir. Çevirinin nerede, ne amaçla, kime karşı ya da kim için yapılacağını belirlemek ideolojik seçimler yapmak demektir. Örneğin bir kelimenin çevrilmemesi, anlamının değiştirilmesi, ya da kaynak metinde olmayan bir kelimenin eklenmesi dahi ideolojik bir eylemdir.

Çeviride Yapay Zekânın Konumu ve İşlevi
Teknolojinin gelişmesiyle hayatımıza giren yapay zekâ sistemlerini hemen hemen hepimiz her alanda kullanıyoruz. Bu sistemler bir sağlık problemimiz olduğunda, bir şey satın almak istediğimizde, derslerimizle ilgili araştırma yaptığımızda, hatta arkadaşımıza güzel bir mesaj yazmak istediğimizde dahi başvurduğumuz bir araç haline geldiler. Neredeyse hayatımızın olmazsa olmaz bir parçası oldular. Hatta o kadar hayatımızdalar ki sosyal medyada sayısı giderek artan yapay zekâ videolarını izlemeyenimiz kalmamıştır. Artık “Hangi video yapay zekâ tarafından üretildi? Hangisi gerçek?” oyunları oynanmaya başladı. Olaya bu açıdan baktığımızda ne kadar da masum görünüyorlar değil mi? Peki, yapay zekânın sebep sebep olabileceği, özellikle siyasi ve politik açıdan etik problemleri hiç düşündünüz mü? Gelin, gazetecilik sektörü üzerinden bu konuyu ele alalım.

Yazının başında her insanın ve dilin bir ideolojiye sahip olduğundan ve çeviri esnasında farkında olarak ya da olmayarak seçimler yaptığımızdan bahsetmiştim. Sizce yapay zekâ sistemlerinin ideolojileri yok mu? Cevabınızı duyar gibiyim. Evet, bu sistemlerin de bir ideolojisi var. Açıkçası ben bunu ilk öğrendiğimde çok şaşırmıştım ve sayın hocam Dr. Öğr. Üyesi Muhammed Baydere de bana bu sistemlerin insan yapımı olduğu ve onları tasarlayan kişi, ülke ve kurumlar ile eğitildikleri verilerin ideolojilerinden bağımsız olamayacağı ifade edilmiştir. Bu konu aslında sadece muhabbetini yaptığımız bir durum değil, aynı zamanda literatürde yüzlerce çalışmaya konu olmuş ciddi bir meseledir.

Dediğim gibi, yapay zekâ sistemleri her alanda kullanılmaya başlandı ve gazetecilik sektörü de bunlardan biri. Haber üretme hızı ve maliyeti azaltma gibi faydalarının yanı sıra bu sistemlerin gazetecilik alanına bazı zararları da olmuştur. Mesela sahte haberler. Size bu durumu seminer sunumlarında da bahsettiğim bir örnekle açıklamak istiyorum. 2025 senesinin başlarında LinkedIn platformunda İsrail-Filistin çatışmaları kapsamında Hamas yetkilisine ait olduğu iddia edilen bir cümle paylaşılıyor. Cümle şu şekilde: